Ako želite da upoznate srpsko slikarstvo kroz deset autora, među imenima koja je teško zaobići nalaze se Paja Jovanović, Uroš Predić, Nadežda Petrović, Sava Šumanović, Petar Lubarda, Milan Konjović, Đura Jakšić, Katarina Ivanović, Milena Pavlović Barili i Mića Popović.
Ovo nije zvanična rang-lista. Srpska umetnost ima dovoljno važnih autora da bi se bez problema napravio i izbor od 20 ili 30 slikara. Ovih deset, međutim, dobro pokazuju razvoj od romantizma i akademizma 19. veka, preko početaka moderne, do međuratnog i posleratnog slikarstva.
Njihova dela danas se čuvaju u Narodnom muzeju Srbije, Galeriji Matice srpske, Muzeju savremene umetnosti, ali i u posebnim galerijama i legatima u Šidu, Somboru i Požarevcu. Galerija Matice srpske, na primer, u svojoj zbirci ima dela Katarine Ivanović, Đure Jakšića, Paje Jovanovića, Uroša Predića, Save Šumanovića, Milana Konjovića i Petra Lubarde. (
1. Paja Jovanović – slikar koji je Balkan predstavio Evropi
Paja Jovanović pripada malom broju srpskih umetnika 19. veka koji su napravili ozbiljnu međunarodnu karijeru. Školovao se u Beču, mnogo putovao i veoma rano postao poznat po scenama iz života balkanskih naroda.
Narodni muzej danas u svom istraživačkom katalogu evidentira čak 1.099 njegovih dela, od istorijskih kompozicija i portreta do folklornih scena, pejzaža i studija.
Ako treba zapamtiti nekoliko njegovih slika, počnite od Kićenja neveste, Ranjenog Crnogorca, Krunisanja cara Dušana i Seobe Srba.
Kićenje neveste nastalo je tokom Jovanovićevih putovanja po Balkanu osamdesetih godina 19. veka. Narodni muzej ga opisuje kao jedno od njegovih najpoznatijih i najboljih dela, karakteristično po izuzetnoj preciznosti i mnoštvu etnografskih detalja. Slika je otkupljena za Narodni muzej 1935. godine
Gde ga videti: Narodni muzej Srbije u Beogradu čuva veliki broj njegovih dela, dok je u stalnoj postavci Galerije Matice srpske u Novom Sadu izložen i čuveni Ranjeni Crnogorac.
2. Uroš Predić – preciznost koja je stvorila neke od najpoznatijih srpskih slika
Ako postoji slika koju prepoznaju i ljudi koji se gotovo uopšte ne interesuju za umetnost, velika je verovatnoća da je to Predićeva Kosovka devojka.
Uroš Predić radio je više od osam decenija i iza sebe ostavio preko 1.700 dela. Galerija Matice srpske svrstava ga među najveće srpske slikare, a njegov opus obuhvata portrete, religiozne kompozicije, istorijske teme i prizore iz svakodnevnog života.
Pored Kosovke devojke, treba znati Nadurenu devojčicu, Siroče na majčinom grobu, Hercegovačke begunce i Svetog Savu koji blagosilja Srpčad.
Poslednja slika nalazi se u Narodnom muzeju Srbije i nastala je 1921. godine. Predić je Svetog Savu prikazao među decom, uz motive srpske srednjovekovne državnosti i prosvetiteljstva.
Gde ga videti: Galerija Matice srpske poseduje izuzetno značajan deo Predićevog stvaralaštva. U stalnoj postavci nalazi se i Nadurena devojčica iz 1879. godine.
3. Nadežda Petrović – početak srpske moderne
Nadežda Petrović je u istoriji srpske umetnosti mnogo više od autorke nekoliko upečatljivih pejzaža.
Snažna boja, široki potezi četkicom i slobodniji odnos prema formi izdvojili su je od akademskog slikarstva koje je dominiralo u prethodnoj generaciji. Muzej savremene umetnosti njena dela izdvaja među pionirskim ostvarenjima moderne umetnosti u Srbiji.
Među slikama koje treba znati su Resnik, Pogreb u Sićevu, Ciganka sa crvenim šalom, Valjevska bolnica i njen prepoznatljivi Autoportret.
Posebno mesto ima Valjevska bolnica iz 1915. godine. Nadežda je tokom Prvog svetskog rata radila kao dobrovoljna bolničarka, a iste godine umrla je od tifusa u Valjevu.
Gde je videti: Spomen-muzej Nadežde i Rastka Petrovića u Beogradu čuva 30 njenih radova, među kojima su Bavarac, Betovenova maska, Kaluđer, Šljivik u Resniku i Mod Alan. Muzej savremene umetnosti čuva i Pogreb u Sićevu, Ciganku sa crvenim šalom i Valjevsku bolnicu.
4. Sava Šumanović – od Pariza do sremskih pejzaža
Sava Šumanović spojio je iskustvo evropske moderne umetnosti sa pejzažima Srema.
Boravio je i radio u Parizu, gde je upoznavao savremene slikarske pravce, ali je poslednju deceniju života proveo u Šidu. Tada nastaju brojni pejzaži, aktovi, prizori iz svakodnevice i monumentalni ciklus Šidijanke.
Među njegovim najvažnijim delima su Pijana lađa, Doručak na travi, Šidijanke, Beračice i brojni šidski pejzaži.
Muzej savremene umetnosti Pijanu lađu iz 1927. navodi među ključnim delima srpskog i jugoslovenskog modernizma dvadesetih godina.
Najbolje mesto za upoznavanje Šumanovića ipak nije Beograd.
Gde ga videti: Galerija slika „Sava Šumanović“ u Šidu poseduje 417 dela – 350 ulja i 67 skica. Većina potiče upravo iz njegovog poslednjeg, šidskog perioda.
Galerija trenutno radi svakodnevno od 10 do 18 časova.
5. Petar Lubarda – kada istorijska tema postane gotovo apstraktna slika
Petra Lubardu teško je svesti na klasičnu podelu između figurativnog i apstraktnog slikarstva.
Njegove slike polaze od pejzaža, kamena, životinja, istorije i narodnog epa, ali se motiv često pretvara u snažan odnos boje, linije i površine.
Najpoznatiji primer je Kosovski boj iz 1953. godine. Umesto detaljnog istorijskog prizora, Lubarda bitku gradi kroz sudar velikih obojenih masa i tamnih linija. Galerija Matice srpske ovo delo upravo tako predstavlja u svojoj postavci slika velikog formata.
Treba znati i dela Guslar, Fantastični predeo i Žega.
Gde ga videti: Kosovski boj nalazi se u Galeriji Matice srpske, dok Muzej savremene umetnosti poseduje značajnu kolekciju Lubardinih slika. U njegovoj zbirci nalaze se, između ostalih, Fantastični predeo, Guslar i Žega.
6. Milan Konjović – Sombor naslikan snažnim bojama
Kod Milana Konjovića boja često govori više od samog motiva.
Somborske ulice, salaši, ljudi, mrtve prirode i pejzaži prolazili su kroz različite faze njegovog stvaralaštva, ali je snažan kolorit ostao jedno od glavnih obeležja njegovih slika.
U razvoju srpske moderne posebno je zanimljiva njegova Kubistička mrtva priroda iz 1922, koju Muzej savremene umetnosti navodi kao jedan od ranih primera kubofuturističkih i ekspresionističkih tendencija. U istoj zbirci nalaze se i Mali ministrant i Konavoka.
Gde ga videti: Za Konjovića treba otići u Sombor. Galerija „Milan Konjović“ nastala je kada je umetnik rodnom gradu poklonio 500 radova, a zbirka je vremenom porasla na više od hiljadu dela. Postavke se menjaju, pa se kroz različite izložbe može pratiti gotovo čitav njegov stvaralački put.
7. Đura Jakšić – pesnik romantizma koji je govorio i slikom
Đuru Jakšića uglavnom prvo upoznajemo kao pesnika, ali je njegovo slikarstvo jednako važno za razumevanje srpskog romantizma.
Kod njega nema akademske hladnoće. Portreti i istorijske kompozicije često imaju dramatično svetlo, snažne kontraste i izraženu psihologiju likova.
Treba zapamtiti Devojku u plavom, Cara Dušana, Noćnu stražu i Ustanak Crnogoraca.
Devojka u plavom iz 1856. deo je fonda Narodnog muzeja, dok je Car Dušan iz 1857. izložen u Galeriji Matice srpske.
Gde ga videti: Narodni muzej Srbije i Galerija Matice srpske dve su najvažnije adrese za Jakšićevo slikarstvo.
8. Katarina Ivanović – prva velika srpska slikarka
Katarina Ivanović zauzima posebno mesto u istoriji umetnosti jer je bila prva školovana srpska slikarka i jedna od prvih žena koja je dobila priznanje tadašnjih srpskih naučnih i kulturnih institucija.
Slikala je autoportrete, portrete građana, istorijske teme i mrtve prirode.
Među njenim najpoznatijim radovima su Autoportret, Italijanski vinogradar i portret Anke Topalović rođene Nenadović.
Veliki deo svog opusa sama je poklonila Narodnom muzeju. Na velikoj muzejskoj izložbi 2011. predstavljeno je čak 30 njenih dela iz zbirke Narodnog muzeja i još dva iz Galerije Matice srpske.
Gde je videti: U stalnoj postavci Galerije Matice srpske nalazi se Anka Topalović rođ. Nenadović iz 1837, dok Narodni muzej čuva najveći deo sačuvanog opusa.
9. Milena Pavlović Barili – od Požarevca do Pariza i Njujorka
Milena Pavlović Barili pripada umetnicima čija biografija zvuči gotovo kao roman.
Živela je i stvarala između Srbije, Italije, Francuske i Sjedinjenih Država. Njeno slikarstvo povezuje renesansne reminiscencije, nadrealne prizore, modne ilustracije, portrete i vrlo ličnu simboliku.
Među delima koja treba upoznati su Autoportret sa belom kapom, Devojka sa lampom, Portret Rudolfa Valentina i njene brojne fantastične kompozicije.
Galerija u Požarevcu čuva čak 894 njena umetnička rada: 136 ulja, 51 pastel, 286 tempera i akvarela, šest grafika i 415 crteža.
Gde je videti: prirodna adresa je Galerija Milene Pavlović Barili u Požarevcu, ali postoji važna trenutna napomena – galerija je zbog rekonstrukcije zatvorena za posetioce, a završetak radova očekuje se do marta 2027. godine.
Muzej savremene umetnosti takođe čuva njena dela, među njima i Devojku s lampom iz 1936.
10. Mića Popović – slikar koji nije odvajao umetnost od društva
Mića Popović pripada ključnoj generaciji posleratnih srpskih slikara.
Njegov umetnički put vodio je od ranije figuracije preko enformela do takozvanog slikarstva prizora, u kojem se ponovo pojavljuju prepoznatljivi ljudi, društvene situacije i direktni komentari vremena u kojem je živeo.
Zato njegove slike često funkcionišu na dva nivoa: kao likovno delo i kao komentar društva.
Za upoznavanje sa ranijim periodom dobar je Autoportret s maskom iz 1947, dok slika Osnova iz 1963. pokazuje njegovu enformelističku fazu. Obe se nalaze u zbirci Muzeja savremene umetnosti.
Gde ga videti: Muzej savremene umetnosti u Beogradu čuva značajan deo Popovićevog stvaralaštva, zajedno sa radovima drugih ključnih autora srpske umetnosti druge polovine 20. veka.
Gde krenuti ako želite da vidite srpsko slikarstvo uživo?
Za prvi susret sa srpskim slikarstvom najviše ćete dobiti u Narodnom muzeju Srbije u Beogradu i Galeriji Matice srpske u Novom Sadu. Prvi posebno dobro pokriva 18. i 19. vek i čuva dela Katarine Ivanović, Đure Jakšića, Paje Jovanovića i Uroša Predića, dok Galerija Matice srpske omogućava da na jednom mestu pratite put od starije umetnosti do moderne.
Za 20. vek obavezna stanica je Muzej savremene umetnosti u Beogradu, čije zbirke obuhvataju više od 900 slikarskih dela iz perioda 1900–1945. i više od 2.000 dela iz posleratnog perioda.
A ako želite da jednog slikara upoznate detaljnije, putovanje ima još više smisla. Šid je grad Save Šumanovića, Sombor Milana Konjovića, a Požarevac Milene Pavlović Barili.
Tada slike prestaju da budu samo reprodukcije iz udžbenika. Pred velikim platnom Paje Jovanovića možete videti detalje koji se na ekranu gube, kod Lubarde fizički osetiti snagu formata i boje, a u Šidu razumeti zašto su sremski putevi, njive i svetlost toliko važni u poslednjoj deceniji Šumanovićevog rada.
Upravo zato je srpsko slikarstvo najbolje upoznavati istovremeno kroz autore, njihova najvažnija dela i mesta na kojima se ta dela danas čuvaju.