Kada se govori o najvećim srpskim naučnicima, Nikola Tesla gotovo uvek prvi padne na pamet. Ipak, istorija srpske nauke ne završava se na električnoj energiji.
U njoj su matematičari čije se teoreme i danas koriste, naučnici koji su postavili temelje savremene klimatologije, istraživači biljaka, pioniri nuklearne fizike i ljudi koji su Srbiju uvodili u vreme elektrifikacije.
1. Nikola Tesla – sistem naizmenične struje bez kojeg bi savremeni svet izgledao drugačije
Nikola Tesla bio je pronalazač i elektroinženjer čiji se doprinos najviše vezuje za razvoj polifaznog sistema naizmenične struje, obrtno magnetno polje i indukcioni motor. Ideju o obrtnom magnetnom polju razvio je početkom osamdesetih godina 19. veka, a prototip indukcionog motora napravio je 1883. u Strazburu.
Ključni patenti za indukcioni motor i sistem proizvodnje, prenosa i distribucije električne energije odobreni su 1888. godine. Saradnja sa Džordžom Vestinghausom omogućila je široku primenu tog sistema.
Tesla se bavio i visokofrekventnim strujama, transformatorima, bežičnim prenosom signala i daljinskim upravljanjem.
Zato ga ne treba svoditi na popularnu formulaciju da je „izmislio struju“. Njegova stvarna dostignuća su dovoljno velika bez takvih preterivanja.
Najvažnije dostignuće: polifazni sistem naizmenične struje i indukcioni motor.
Zašto je važan danas: principi na kojima je radio postali su deo infrastrukture proizvodnje i prenosa električne energije širom sveta.
2. Mihajlo Pupin – čovek koji je omogućio da telefonski razgovor stigne mnogo dalje
Mihajlo Idvorski Pupin rođen je u Idvoru, a naučnu karijeru napravio je u Sjedinjenim Američkim Državama. Bio je profesor na Univerzitetu Kolumbija i jedan od najznačajnijih istraživača iz oblasti elektrotehnike i telekomunikacija svog vremena.
Njegovo najpoznatije tehničko rešenje jesu induktivno opterećeni telefonski vodovi, odnosno primena kalemova kojima je značajno povećan domet telefonske komunikacije. Kolumbija navodi da je upravo ovaj postupak učinio telefoniranje na velikim udaljenostima praktično mogućim
Pupin je imao više od 30 patenata. Radio je i na rendgenskoj tehnologiji, gde je razvio metod kojim se vreme potrebno za dobijanje upotrebljivog snimka moglo smanjiti sa približno jednog sata na nekoliko minuta.
Njegova autobiografija From Immigrant to Inventor dobila je Pulicerovu nagradu 1924. godine.
Najvažnije dostignuće: Pupinovi kalemovi za telefonske vodove. Uticaj: razvoj telekomunikacija i napredak rane medicinske primene rendgenskih zraka.
3. Jovan Cvijić – njegovi termini ušli su u međunarodni jezik geografije
Jovan Cvijić najpoznatiji je po proučavanju krša, odnosno kraškog reljefa. Njegov značaj prevazilazi regionalnu geografiju jer je učestvovao u formiranju terminologije koja se i danas koristi u međunarodnoj geomorfologiji. Pojmovi poput doline, uvale i polja ušli su preko istraživanja dinarskog krša u međunarodnu stručnu literaturu.
Savremena istraživanja Cvijićev rad i dalje navode kao jednu od osnova razvoja karstologije.
Bavio se i glacijacijom, hidrologijom, tektonikom, jezerima i antropogeografijom. Njegov metod zasnivao se na intenzivnom terenskom radu, zbog čega je veliki deo Balkanskog poluostrva lično istražio.
Nedavna analiza njegovog naučnog nasleđa ocenjuje da je upravo u karstologiji njegov međunarodni uticaj ostao najvidljiviji.
Najvažniji doprinos: sistematsko proučavanje kraškog reljefa. Uticaj: međunarodna geomorfološka i karstološka terminologija.
4. Pavle Savić – istraživanja koja su vodila ka otkriću nuklearne fisije
Pavle Savić je tridesetih godina 20. veka radio u Parizu sa Irenom Žolio-Kiri na eksperimentima u kojima je uranijum bombardovan neutronima. Tokom istraživanja pronašli su radioaktivni proizvod čije su hemijske osobine bile veoma slične lantanu.
Taj rezultat bio je važan trag u nizu eksperimenata koji su ubrzo doveli Ota Hana i Frica Štrasmana do prepoznavanja procesa cepanja jezgra uranijuma – nuklearne fisije.
Istorijski pregled američkog National Institute of Standards and Technology takođe navodi rezultate Žolio-Kiri i Savića kao važan korak neposredno pre otkrića fisije.
Po povratku u Jugoslaviju, Savić je imao ključnu ulogu u nastanku Instituta za nuklearne nauke u Vinči, osnovanog 1948. godine.
Najvažniji doprinos: istraživanja proizvoda nastalih bombardovanjem uranijuma neutronima.
5. Jovan Karamata – matematičar čije ime i danas stoji u formulama i teoremama
Jovan Karamata nije ime koje šira javnost često čuje, ali ga matematičari širom sveta dobro poznaju. Međunarodni ugled stekao je radovima iz matematičke analize, posebno Tauberove teorije i teorije pravilno i sporo promenljivih funkcija.
Njegov kratak dokaz Hardi-Litlvudove teoreme iz 1930. privukao je veliku pažnju evropskih matematičara.
Pojmovi poput Karamatine teoreme i Karamatine regularne varijacije nastavili su da žive u matematičkoj analizi, teoriji verovatnoće i oblastima koje proučavaju asimptotsko ponašanje funkcija.
Radio je na univerzitetima u Beogradu i Ženevi, a održavao je predavanja širom Evrope i SAD.
Najvažniji doprinos: teorija regularne varijacije i rezultati u Tauberovoj teoriji. Uticaj: Karamatini rezultati i danas su deo međunarodne matematičke literature.
6. Đorđe Stanojević – naučnik koji je praktično elektrifikovao Srbiju
Ako je Tesla pokazao kako može da izgleda novi električni svet, Đorđe Stanojević bio je jedan od ljudi koji su taj svet doveli u Srbiju. Bio je fizičar, astronom, meteorolog i profesor. Zaslužan je za razvoj prvih hidroelektrana koje su koristile Teslin sistem naizmenične struje, kao i za širenje elektrifikacije Srbije.
Zahvaljujući njegovom angažovanju, Beograd je 1893. dobio električno osvetljenje, a naredne godine i električni tramvaj. Stanojević je napravio i prvi rendgenski snimak u Srbiji, ostvario ranu radio-vezu, bavio se astrofizikom i autor je najstarije sačuvane fotografije u boji kod Srba.
Najvažniji doprinos: uvođenje savremenih elektroenergetskih tehnologija u Srbiju. Uticaj: povezivanje svetskih dostignuća elektrotehnike sa industrijskim razvojem Srbije.
7. Bogdan Gavrilović – jedan od ljudi koji su modernu matematiku doneli u Beograd
Bogdan Gavrilović pripada generaciji koja je na prelazu iz 19. u 20. vek postavila akademske temelje moderne matematike u Srbiji. Bavio se algebrom, linearnom algebrom, analitičkom geometrijom i teorijom funkcija.
Njegove knjige Analitička geometrija iz 1896. i Teorija determinanata iz 1899. predstavljale su za svoje vreme izuzetno obimna i ozbiljna matematička dela.
Zajedno sa Mihailom Petrovićem i Milutinom Milankovićem imao je važnu ulogu u stvaranju moderne beogradske matematičke sredine.
Bio je predsednik Srpske kraljevske akademije, a učestvovao je i u osnivanju Matematičkog instituta 1946. godine.
Njegovi radovi nisu stekli isti međunarodni odjek kao Petrovićevi ili Karamatini, delom zato što su uglavnom objavljivani na srpskom.
Njegov najveći trag ostao je u razvoju institucija, nastave i generacija matematičara koje su došle posle njega.
Najvažniji doprinos: razvoj algebre i analitičke geometrije u srpskoj akademskoj sredini. Uticaj: stvaranje temelja beogradske matematičke škole.
8. Sima Lozanić – čovek koji je postavio temelje moderne hemije u Srbiji
Sima Lozanić možda nema jedno otkriće po kojem ga prepoznaje ceo svet, ali bez njegovog rada razvoj hemije u Srbiji teško bi izgledao isto.
Bavio se organskom, analitičkom, teorijskom hemijom i elektrohemijom, uređivao laboratorije i pisao univerzitetske udžbenike. Radio je i praktične analize voda, mineralnih voda, ruda, uglja, vina i drugih proizvoda.
Bio je profesor Velike škole, a zatim i prvi rektor Univerziteta u Beogradu. Njegov značaj zato nije samo u rezultatima pojedinačnih eksperimenata već u stvaranju uslova da moderna hemijska nauka u Srbiji dobije nastavu, laboratorije i nove generacije istraživača.
Najvažniji doprinos: razvoj moderne hemije i hemijskog obrazovanja u Srbiji.
Uticaj: stvaranje naučne infrastrukture iz koje će se razvijati kasnije generacije srpskih hemičara.
Ko je od srpskih naučnika ostavio najveći trag u svetu?
Ako kriterijum bude neposredan međunarodni uticaj, nekoliko imena posebno se izdvaja. Teslini sistemi postali su deo moderne elektroenergetike.
Pupin je rešavao probleme telekomunikacija u trenutku kada se telefon povezivao preko sve većih udaljenosti. Milankovićevo prezime danas označava planetarne cikluse koje proučavaju klimatolozi širom sveta.
Cvijićevi termini pronašli su mesto u međunarodnoj geomorfologiji, Karamatino ime ostalo je u savremenoj matematici, dok su eksperimenti Pavla Savića i Irene Žolio-Kiri bili deo naučnog puta ka jednom od najvažnijih otkrića fizike 20. veka. Druga grupa naučnika imala je nešto drugačiju ulogu.
Pančić, Lozanić, Stanojević, Petrović, Đaja i Gavrilović nisu samo istraživali – gradili su laboratorije, fakultete i naučne škole.
Bez takvih ljudi ne nastaju sledeće generacije istraživača. Zbog toga istoriju nauke ne treba posmatrati samo kroz pitanje ko je napravio „najveći izum“.
Podjednako je važno ko je otvorio novu oblast istraživanja, čiji se rezultati koriste decenijama kasnije i ko je napravio institucije u kojima su drugi mogli da nastave tamo gde je on stao.